DOLAR 0,0000
EURO 0,0000
STERLIN 0,0000
ALTIN 000,00
BİST 00.000
Doç.Dr.Ahmet İnan
Doç.Dr.Ahmet İnan
Giriş Tarihi : 08-06-2021 21:35
Güncelleme : 10-06-2021 21:24

ADIYAMAN SENTEZİNİ OLUŞUM SÜRECİ – IV

 

ADIYAMAN VE ÇEVRESİNİN HELLENİZDEN GİTGİDE KOPMK SURETİYLE ROMALILAŞMAYA DOĞRU EVRİLEREK İSLAM’A YAKINLAŞMASINDA LUKİANOS’UN YADSINAMAZ ETKİSİ : 

 

Kommagene adının, bir Hint-Avrupa dili olan Luvice’de “Ko-Ma-Gene” den geldiği ve “Ma (Ana Tanrıça) Tapınağının Ülkesi” anlamına geldiğini, Adıyaman adının ise “Adu-uma-(va)na” dan geldiği ve “Ana Tanrıça Halkı Ülkesi” anlamına geldiği söylenir. [1]  Bu görüşü, Kahta’nın Ancoz köyünde bulunan ve şimdi Adıyaman ve Adana müzelerinde bulunan  Luvi’ce kitabeler [2] teyit eder. “Kadın Ana” ya da “Ma”, Luviler’de bilinen ilk kadın tanrıça idi. [3] Başlangıçta Luviler’den Helenleşmeye doğru bir süreç yaşayan Kommagene, milat öncesinde literatüre  “Hellenistik Kral Kültü” şeklinde geçmiş olan [4]  Nemrut Dağındaki şirk dini   yapıtları ile ünlenerek şirk kültürünün zirvesine ulaşmıştır. Yani Kommagene, I. Mitharedates’in ölümüyle tahta geçen I. Antiokhos döneminde (MÖ 69-MS 36) Hellenistik Kral Kültünün Nemrut Dağındaki muazzam yapıtları ile en güçlü zamanını yaşamış ve nihayet M.S. 72 de Roma’lılar tarafından alınarak Suriye eyaletine ilhak edilmiştir. Hellenizmin katı şirk kültüründen Romalılaşmaya doğru evrilen bu süreçte Kommagene, yavaş yavaş tevhid eksenli ilk Hristiyanlığa doğru bir başkalaşım eğimin girmiştir ki tam bu  dönemde Samsatlı Lukianos’un adı öne çıkmaktadır.  

Milattan sonra 120 yılında Kommagene’nin başkenti Samsat’da doğmuş olan Lukianos’u anlayabilmek için, Kommagene’nin vahiy geleneği temsilcilerinden bir diğeri olan İsa (as)’ın doğumu yani milad sonrasındaki tahavvüllerini hesaba katmak gerekir.     

Her ne kadar Nuh ve İbrahim (as)’in tek bir ilah’a ibadet etmeye davet eden evrensel ve kadim çağrısının sesi Kommagene’de duyuluyor ise de, Lukianos’a kadar tevarüs eden Kommagene kültüründe “şirk” unsurları bu çağrının üstünü örtmüş idi. İsa (as)’ın gelişi ile tevhidin sesi bir kez daha güçlenmiş; havariler Roma Sezarlarına karşı kırana mücadele ediyorlardı. Kur’an, havarilerin bu mücadelelerini desteklemektedir.[5] Hatta Roma, Hristiyanlığı absorbe ederek başkalaştırdığı dönemde bile, Romalılarla İranlılar arasında çıkan savaşta Kur’an, Romalılara Ehl-i Kitap olmaları hasebiyle destek vermiştir. [6] 

Samsatda Lukianos, şirk kültürüne tepki koyarken Mezopotamya’da kendisinden binlerce yıl önce yaşamış olan Hz. Nuh ve İbrahim Peygamber’den ve kendisinden daha bir yüz yıl öncesinde gelmiş olan İsa (as) dan esin almamış olması, düşünülemez. Ayrıca Lukianos’un hayat hikayesi ile İbrahim Peygamber (as)’ın hayatı arasında ilginç benzerlik noktaları var: İbrahim (as),ın babası bir putperest idi ve babasına, putlara tapınmanın anlamsızlığını anlatmıştı.[7] Rivayetlere göre babası Azer puthanede bekçilik yapmıştır. Benzer biçimde Lukianos, bir ara dayısının yanında heykeltraş kalfası olarak putlar imal ettikten sonra, bu işten ikrah etmiş ve bir ömür paganizme karşı alaycı tavır takınarak paganizmi hicveden eserler yazmıştır. Aynı alaycı tavır, İbrahim peygamberde de görülür ve bu durum serpişik şekilde Kur’an pasajlarına yansımıştır.  

Hz İbrahim (as), Kur’an’ın değişik surelerine altmış sekiz defa anılır. Ergenlik çağına ulaşmadan ona rüşd verilmiş [8]   vahiy almış [9]  ve kendisine “suhuf” gönderilmiştir. [10] Bir ara da inandıklarını eyleme geçirerek putları kırmıştır. [11] Kendisini ilk defa tanrı ilan eden Mezopotamya kralı, [12] Hz. İbrahim ile teoloji-politik tartışmaya girişmiş, fakat Hz. İbrahim’in güçlü mantığı karşısında fikren yenilgiye uğrayınca [13] bu defa kendi iktidar erkini kullanarak zorbalığa başvurmuş; Hz. İbrahim’i ateşe atmış ama ateş onu yakmamıştır.[14] Felsefî Tefsir Geleneğinin önde gelenlerinden olan Farabi, Kur’an’da Hz. İbrahim’in ateşe atılması figürasyonunu, hakikatte olmayan sembolik bir anlatım olduğunu söylediği gibi[15] aynı görüşü, İşari/Tasavvufi Tefsir Geleneğinde de dile getiren müfessirler vardır. [16] İster hakikat, ister sembolik/mecaz anlatım olsun; Nemrud’un inanç hürriyeti karşısındaki zalimane tavrı, bu gün de çeşitli şekillere bürümüş olan Nemrudî düzenlerde yaşatılmaktadır.     

Hz. Nuh döneminde başlayarak Hz. İbrahim döneminde devam eden iktidar zulmü, Lukianos’un dönemini kapsayan Roma Sezarları döneminde ilk Hristiyan muvahhidlere karşı da devam etmiştir. Kur’an’ın Kehf suresinde, putperest bir kavmin içinde Allah’ın varlığına ve birliğine inanan birkaç genç, inanç özgürlüğü çerçevesinde düşüncelerini açıkça dile getirip putperestliğe karşı çıktıklarında; taşlanarak öldürülmekten veya zorla din değiştirmekten kurtulmak için mağaraya sığınmışlardır. Gene Kur’an’da,  ateş çukurlarında yakılan Ashab-ı Uhdud [17] olayı; Hristiyanlık tarihindeki “ilk şehitler dönemi” ne ilişkindir ve Lukianos da bu dönemde yaşamıştır. Bu dönem Roma siyasal düzeni ile ilk Hristiyanlar arasındaki şiddetli muhalafetin ve Roma’nın şiddetli işkencelerinin başladığı dönemdir. Lukianos, M.S.  150’li yıllarda verdiği eserlerde Kommagene Krallığı’nın putperest anlayışını temsil eden ve Kommagene’deki Nemrut Dağının zirvesinde bulunan panteonda da yer alan baş tanrı Zeus ile alay ediyordu. [18]Aslında paganist tanrılar kültü, dini vasfından ziyade bir iktidar aracı ve iktisadi bir kaynak olduğu için önemsenmiştir. Çünkü tapınak ekonomisini geliştiren kurban ve sunular, tapınaktan tekrar imparatorluğa aktarılıyordu.[19] Lukianos’un Samsat’da açtığı çığır, giderek Samsat ve çevresinin ilk muvahhid Hristiyanlığa doğru evrilmesinde rol oynamıştır. Nitekim  Antik Kommagene Krallığının beş büyük kentinden biri olan ve antik kaynaklarda Me’arath gazze Pörön,  Mezotopamya’da ise Pirin ve Perin olarak bilinen antik Perre kenti, Melitine’yi Kommagene’nin başkenti Samosata’ya (Samsat) bağlayan yol güzergahında bulunması sebebiyle önemli bir konumdaydı. Bizans döneminde antik Batı’yı,  Doğu’ya bağlayan büyük bir yol üzerinde olması nedeniyle, bu dönemde de önemini korumuş; Hierapolis yani kutsal şehir olarak anılmıştı. Hıristiyanlık tarihinde de önemli bir yere sahip olan Perre, M.S. 325 yılında Nicaea (İznik) bölgesinde bulunan İncil konsiline, Persidas eyaletinin bir şehri olarak katılmıştır.  Pere, hem dini inanç anlamında önemli bir kent, hem de jeopolitik bir bölgedir. [20] 

 

 

[1] Cüneyt  Gültakın, Işık İnsanı Luvi’ler, https://www.youtube.com/watch?v=AO88aq_awd8&t=1468s 

[4] Adem Yurtsever, Neokoros Düşüncesinin Kökeni ve Gelişimi: Tanrı, Kutsal Krallık ve Yönetici 

İlişkisi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt:15, Sayı: 2, s. 10.   

[5] Bkz: 3/Ali İmran Suresi: 52; 5/ Maide Suresi: 111.  

[6]  60/Rum Suresi:1-5. 

[7] 6/En’am: 74.  

[8] 21/Enbiya: 51.  

[9]  4/Nisa: 163. 

[10] 87/A’la: 19.  

[11] 21/Enbiya: 57-61.  

[12] Bakara:258.  

[13] Kur’an bunu ifade ederken, “afallaldı veya şapşalladı” anlamında “fe buhite” demektedir. Bkz: 2/Bakara: 258.   

[14] 21/Enbiya: 69.  

[15] Ahmet İnan, Harran Okulunun Ana Görüşlerinin Tefsir Müdevvenatındaki İzdüşümleri Üzerine Bir Tedkik, Harran Ün. İlahiyat Fak. I.Uluslarası Katılımlı Bilim Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu, Şanlıurfa-2006, Cilt:II, ss. 259-27.  

[16] Enver Bayram, Hz. İbrahim’in Ateşe Atılması ve Bu Hususta Ön Plana Çıkan İşarî Yorumlar, Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7/2 (Aralık -2019), s. 75. 

[17] 85/Buruc: 4.10. 

[18] Bkz: Bkz: Samsat’lı Lukianos, Seçme Yazılar, (Çev: Nurullah Ataç) İst-1944. 

[19] Hülya Kaya Hasdemir, Sebasteia’nın Kırk Şehidi;  Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Haziran-2020, s. 138. 

[20] Fehmi Eraslan ve ekibi, Perre Antik Kenti Nekropol Alanı 2009 Yılı Kazı ve Temizlik Çalışmaları, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Gen. Md. Lüğü,19. Müze Çalışmaları ve Kurtarma Kazıları Sempozyumu, Sempozyum Kitabı, Ankar2011, s. 363-364, Ayrıca bkz: https://www.tatilcity.net/things-to-do/perre-antik-kenti/ 

ainan_02@hotmail.com

 

NELER SÖYLENDİ?
@
NAMAZ VAKİTLERİ
PUAN DURUMU
  • Süper LigOP
  • 1Beşiktaş513
  • 2Trabzonspor513
  • 3Konyaspor511
  • 4Hatayspor510
  • 5Fatih Karagümrük510
  • 6Fenerbahçe510
  • 7Altay59
  • 8Alanyaspor59
  • 9Galatasaray58
  • 10Kayserispor57
  • 11Yeni Malatyaspor56
  • 12Göztepe55
  • 13Gaziantep FK55
  • 14Kasımpaşa55
  • 15Adana Demirspor55
  • 16Antalyaspor54
  • 17Sivasspor53
  • 18Başakşehir FK53
  • 19Giresunspor51
  • 20Çaykur Rizespor51
Gazete Manşetleri
Yol Durumu
E-GAZETE
ANKET OYLAMA TÜMÜ
E-Bülten Kayıt
ARŞİV ARAMA