Osmanlı İmparatorluğu’nun dış borçları nedeniyle 1884 yılında kurulan Reji İdaresi, tütün üretimini ve ticaretini yabancı sermayenin kontrolüne bıraktı. Tütün üreticileri düşük alım fiyatları, baskıcı uygulamalar ve ağır denetimlerle karşı karşıya kaldı. Özellikle Anadolu’nun birçok bölgesinde olduğu gibi Adıyaman’da da üreticiler, emeklerinin karşılığını almak için uzun yıllar mücadele etmek zorunda kaldı.
Dedelerimizin ve babalarımızın Reji kolcularından çektikleri eziyetler, yalnızca ekonomik yaşamı değil, toplumsal hafızayı da şekillendirdi. O kadar ki bu acı deneyimler çocuk oyunlarına kadar yansımış, birçok bölgede çocuklar “kolcu-kaçakçı” oyunu oynayarak büyümüştü. Bu oyun, aslında halkın yabancı tekel düzenine karşı verdiği mücadelenin hafızalardaki iziydi.
Cumhuriyet’in kurulmasıyla birlikte Reji tasfiye edildi ve tütün politikaları devlet tekeli olan TEKEL aracılığıyla yürütüldü. Bu dönemde tütün, yüz binlerce ailenin geçim kaynağı ve ülke ekonomisinin önemli gelir kalemlerinden biri oldu.
Ancak 2000’li yıllardan itibaren özelleştirme politikaları, kota uygulamaları ve küresel piyasa düzenlemeleriyle birlikte sektörün yapısı köklü biçimde değişti. TEKEL’in tasfiyesi sonrasında çok uluslu tütün şirketleri pazarda belirleyici hale gelirken, yerli üreticinin pazarlık gücü giderek zayıfladı.
Bugün Adıyaman tütünü etrafında yaşanan tartışmalar, birçok üretici tarafından tarihin farklı biçimlerde yeniden yaşanması olarak görülmektedir. Dün Reji’nin kolcuları vardı, bugün ise çok uluslu şirketlerin çıkarlarını koruyan düzenlemeler ve onların yerli işbirlikçileri .Aktörler değişse de üreticinin karşı karşıya kaldığı baskılar ve geçim kaygıları devam etmektedir.
Yüzyıllardır üretilen Adıyaman tütünü kaçak değil, bu toprakların emeği, kültürü ve alın teridir. Üreticilerin itirazı da tam bu noktadadır: Kendi toprağında ürettiği ürünü pazarlarken engellerle karşılaşmak istememektedir.
Bir zamanlar çocukların oynadığı “kolcu-kaçakçı” oyunu, aslında bir dönemin acı gerçeğinin yansımasıydı. Aradan geçen onca yıla rağmen birçok üretici bugün şu soruyu sormaya devam ediyor:
“Dün Reji vardı, bugün çok uluslu tekeller var. Dün kolcular vardı, bugün farklı yöntemler var. Peki üreticinin emeği üzerindeki mücadele gerçekten sona erdi mi?”
Reji’den günümüze değişen yalnızca isimler ve yöntemler olmuştur. Değişmeyen ise tütün üreticisinin emeğini, toprağını ve geleceğini koruma mücadelesidir.
ahmet.a02@gmail.com
