Millî Eğitim Bakanlığının Ortak Yazılı Sınav Sistemi (ÖYSS), ölçme ve değerlendirmede standartlaşma, öğrenme eksiklerini belirleme ve geri bildirim sağlama amacı taşıyor. Ancak asıl mesele sınavların nasıl yapıldığı değil, eğitimin hangi anlayışla yürütüldüğüdür. Eğitim anlayışı değişmeden dijitalleşen ölçme sistemleri, sınav merkezli düzeni dönüştürmek yerine güçlendirebilir.
Öğrencinin gelişimini puanlara, öğretmenin emeğini raporlara indirgeyen bir sistem, eğitimin niteliğini artırmak yerine bürokratik yükü büyütebilir. Öğretmenin zamanı öğrenciyi tanımaya ve öğrenme ihtiyaçlarını karşılamaya değil, sınav hazırlığına, veri girişine ve raporlamaya ayrılır. Öğretmen, mesleki birikimiyle karar veren eğitimci olmaktan uzaklaşıp merkezi talimatları uygulayan bir görevliye dönüşür.
Oysa hiçbir çocuk sınav kâğıdındaki yanıtlarından ibaret değildir. Merak, yaratıcılık, eleştirel düşünme, duygusal ve sosyal gelişim, dayanışma ve sorumluluk da eğitimin ayrılmaz parçalarıdır. Standart sınavlar bu özelliklerin tamamını ölçemez.
Öğrenmek değil, yüksek not almak
Sınav merkezli sistemde öğrenmek, giderek yüksek not almanın aracına dönüşüyor. Öğrenci bilgiyi anlamak, sorgulamak ve yaşamda kullanmak yerine sınavda başarılı olmak, sınıfı geçmek ve sıralamada yükselmek için öğrenmeye yöneliyor.
Böylece bilginin anlamı ve kalıcılığı geri plana düşerken doğru yanıtı bulmak öne çıkıyor. Sınavdan sonra unutulan bilgi bile başarı olarak kayda geçebiliyor. Soru sormak, farklı düşünmek ve yeni yollar denemek yerine beklenen cevabı vermek ödüllendiriliyor.
Notun öğrenmenin önüne geçtiği yerde merak geri çekilir, ezber öne çıkar. Oysa eğitimin amacı yalnızca bilgi aktarmak değil; düşünen, sorgulayan, üreten ve öğrendiklerini yaşamda kullanabilen bireyler yetiştirmektir.
Yarıştıran ve ayrıştıran eğitim
Çocukları sürekli birbirleriyle yarıştıran ve başarılarını puanlarla ölçen bir anlayış, dayanışma yerine rekabeti öne çıkarır. Öğrenciler başarı sıralamasındaki yerleriyle değerlendirilirken başarısızlık korkusu, dışlanma ve yetersizlik duygusu derinleşebilir.
Bu sistem şiddetin tek nedeni değildir; ancak öğrencileri birbirine rakip hâline getiren ve başarısızlığı kişisel değersizlik gibi hissettiren koşulları ağırlaştırabilir. Okul şiddetini yalnızca bireysel davranışlarla açıklamak, eğitim ortamının sorumluluğunu gözden kaçırır.
Şiddeti önlemek, yalnızca disiplin cezalarını ve güvenlik önlemlerini artırmakla mümkün değildir. Rehberlik hizmetleri güçlendirilmeli, öğretmenlerin öğrencileriyle sağlıklı ilişkiler kurması desteklenmeli ve sorunlara erken müdahale edilmelidir.
Çocukları birbirine rakip hâline getirip sonra onlardan dayanışma beklemek, sistemin çelişkisini çocukların üzerine yıkmaktır.
İlgi ve yetenek, okul aidiyetinin temelidir
Her çocuk aynı ilgiye, yeteneğe ve öğrenme hızına sahip değildir. Herkesi aynı kalıba sokmaya çalışan bir sistem, farklılıkları geliştirilmesi gereken bir zenginlik olarak görmekte başarısız olur.
İlgi ve yetenekleri doğrultusunda eğitim alan çocuk, kendisini okulun değerli bir parçası olarak hisseder. Çabasının görüldüğünü, potansiyelinin önemsendiğini ve yalnızca notuyla değerlendirilmediğini bilir. Bu durum, okula aidiyetini ve öğretmenleriyle, arkadaşlarıyla kurduğu bağı güçlendirebilir.
Buna karşılık sürekli başkalarıyla kıyaslanan, başarısızlık duygusuyla karşılaşan ve yetenekleri görmezden gelinen öğrenci okuldan uzaklaşabilir. Okul, geliştiği bir yaşam alanı olmaktan çıkıp yargılandığı bir yere dönüşebilir.
Eğitimin görevi çocukları aynılaştırmak değil, her birinin gelişebileceği koşulları yaratmaktır. Bunun için öğretmene mesleki özerklik, öğrenciye farklı öğrenme olanakları ve okullara güvenli bir eğitim ortamı sağlanmalıdır.
Çocuklar okuldan koparken Bakanlık neyi ölçüyor?
Eğitim sisteminin en ağır sorunlarından biri, okul çağındaki çocukların eğitimden kopması, devamsızlıkların kronikleşmesi ve okul terki riskidir. Bir çocuğun okuldan uzaklaşması yalnızca devamsızlık çizelgesindeki bir kayıt değildir; eğitim hakkından, sosyal ilişkilerinden ve geleceğini şekillendirme olanaklarından uzaklaşmasıdır.
Millî Eğitim Bakanlığı, öğrencilerin sınav sonuçlarını standartlaştırmaya ve verileri izlemeye gösterdiği dikkati, çocukların neden okula gelmediğini ve neden eğitimden koptuğunu anlamaya da göstermelidir. Bakanlık devamsızlıkların peşine düşeceğine yalnızca sınav sonuçlarının peşine düşerse, eğitim sisteminin en önemli sorunlarından birini gözden kaçırır.
Yoksulluk, çalışma zorunluluğu, aile koşulları, okulda dışlanma ve eğitim sistemine yabancılaşma gibi etkenler çocukları okuldan uzaklaştırabilir. Her devamsızlık, yalnızca cezalandırılacak bir ihlal değil, nedenleri araştırılması gereken bir uyarıdır. Bakanlığın görevi yoklama çizelgelerini doldurmakla sınırlı kalmamalı; okuldan kopma riski taşıyan her çocuğa ulaşacak, sorunlarını belirleyecek ve eğitimde kalmasını sağlayacak çözümler üretmelidir.
Çocuğu okulda tutmak, yalnızca yoklamasını almakla mümkün değildir. Okulu onun için anlamlı, güvenli ve destekleyici bir yaşam alanına dönüştürmek gerekir. Öğrencinin ilgi ve yeteneklerinin görülmediği, sürekli sınav baskısıyla karşılaştığı ve kendisini başarısız hissettiği bir eğitim ortamı, okulla bağını zayıflatabilir.
Sınav puanlarını ölçen ama çocukların okuldan neden koptuğunu sorgulamayan bir eğitim anlayışı, başarıyı ölçerken geleceği kaybeder. Bakanlık sınav sonuçlarını değil, okuldan kopan her çocuğun hikâyesini de görmek zorundadır. Çünkü okuldan uzaklaşan her çocuk, yalnızca eğitim sisteminin değil, toplumun da kaybıdır. Çocukların kaç puan aldığını hesaplayan bir sistem, kaç çocuğu kaybettiğini görmüyorsa eğitimde başarıdan söz edilemez.
Ölçme araçtır, amaç değil
Ölçme ve değerlendirme gereklidir. Ancak ölçme, eğitimin amacının önüne geçtiğinde öğrencinin gelişimini destekleyen bir araç olmaktan çıkar, sistemi yöneten bir hedefe dönüşür. Dijitalleşme de bu anlayışı sorgulamadan yalnızca sınavları ve verileri çoğaltıyorsa gerçek bir eğitim dönüşümünden söz edilemez.
Ölçme sistemlerinin başarısı, topladığı veri miktarıyla değil, öğrenmeye ve gelişime sağladığı katkıyla değerlendirilmelidir. Öğretmenin mesleki deneyimi ve öğrencinin bireysel özellikleri karar süreçlerinde dikkate alınmalıdır.
Asıl soru şudur: Çocukları sınavlara mı, hayata mı hazırlıyoruz? Öğretmene güvenen, farklılıkları gözeten ve öğrenmeyi not yarışından kurtaran bir sistem mi kuruyoruz; yoksa öğrenciyi puana, öğretmeni rapora, okulu sınav merkezine mi dönüştürüyoruz?
Eğitim, çocukları sıralamak için değil, geliştirmek için vardır. İnsanı standartlaştıran, öğretmeni sınırlandıran ve öğrenciyi sürekli yarıştıran bir anlayış, eğitimin insani amacını aşındırır. Çocukları sınava değil, yaşama hazırlamak zorundayız.
ahmet.a02@gmail.com
