Avrupa’da insanların kurallara uyma davranışı övgüyle anılır. Bunun temel nedeni, kurallara uymamanın ciddi yaptırımlarının olmasıdır. Örneğin, Norveç’te hastane randevusuna gitmemenin ödülü (Eylül 2025’te 1600 kron yaklaşık 6.500 TL). Bir dahaki sefere randevuya gitmemek gibi bir lüksünüz kalır mı? Öyle dayımızı devreye koyup iptal ettirmek de mümkün değil. Faturanız adresinize ivedilikle geliyor. Bu yaptırımlar, insanların kurallara uymasını teşvik eder; uyulmayan kuralların sonuçları somut ve doğrudandır.
Memlekette ise durum genellikle farklıdır. Kurallara uymamanın sonuçları ya hafif ya da uygulanması zor olduğundan, insanlar kurallara uyma motivasyonunu kaybedebiliyor. Norveç’te Trafik cezaları örneğinde, bir kişinin birkaç kez aynı kuralı ihlal etmesi sonucunda ehliyetine el konulması ve sonraki adımda hapisle karşılaşması söz konusudur. Bir arkadaşın kamyonetine çocuğumla birlikte binecektik. Gideceğimiz yer yaklaşık iki km’lik bir mesafe ve tamamen ara yollardan gidilecekti. Resmi olarak Şoför hariç tek kişilik yer vardı ve arkadaşım işini kaybedebileceğini bu nedenle ikimizi alamayacağını belirtti. Mecburen kuralara uymak zorunda kaldık. Memlekette ise “Toros 10 kişi biniyoruz, bununla da övünüyoruz.”
İşte bu tür uygulamalar sıkı şekilde denetlenmediğinde, kurallar sadece birer öneri gibi algılanabiliyor. Denilebilir ki kurallara uyma davranışı iki temel faktöre bağlıdır: kişinin içinden gelmesi veya cezalar, katı yaptırımlar. Avrupa’da yaptırımlar genellikle güçlüdür; bu durum kurallara sıkı sıkıya bağlığı getirmiştir. Öyle ki kurallara uymak zamanla bireylerde içten bağlılığa, olması gerekene dönüşmektedir. Türkiye’de ise bu sorunların sonuçları ortada. Trafikte bir yerden bir yere gitmek aksiyon filmlerini aratmıyor. Allah’a emanet yaşıyoruz. İnsanlar ya iyi birey oldukları için ya da yaptırımlardan kaçınmak için kurallara uyar. Bu nedenle, kuralların etkin şekilde uygulanması, toplumsal disiplinin oluşmasında kritik rol oynar. Kişi o kurala uymalıdır; ister iyi bir birey olduğu için isterse cezadan korktuğu için.
saitali_02@hotmail.com