Satranç oyunu çok eski bir oyun olup, daha çok savaş, siyasi ve askeri alanda kazanma ve kaybetmeleri temsil eden bir oyundur. Bu anlamda oyunda öncelik olarak piyonlar oynatılır ve feda edilir. Daha sonra atlar, filler ve kaleler şeklinde devam eder. Bu oyunda amaç: sürekli olarak rakibin diğer taşlarını alarak onu güçsüz bırakma amacına dayanır. En son olarak rakibe şah çekip, mat etmektir. Bu anlamda Ortadoğu yapılan plan projelerde kim oyun kurucu, kim piyon, kim fil, kim at ya da kale veya vezir belli değil tüm bu söylediklerimiz oyunun sonunda belli olacak fakat iş işten geçmiş olacaktır. Oyunun sonunda ordun dağılmış, kalelerin elinde alınmış, savaş mağlubu bir şekilde son bulmuş olacaktır.
Bu satranç oyunundan yola çıkarak Ortadoğu’da İsrail’e tehdit olarak görülen liderler başta Saddam Hüseyin ve Muammer Kaddafi ve Esad vardı. İlk olarak Saddam ve sonrasında Kaddafi bitirildi ve son olaraktan Esad bitirildi. Böylelikle İsrail’in etrafının güvenliğinin sağlanması için Beşar Esad’ın da devrilmesi lazımdı ve devrildi.
Şu günlerde yaşadığımız Suriye’deki Beşar Esad’ın bir anlık gidişi ve Hey’etu Tahrîri’ş-Şâm (Şam Kurtuluş Heyeti) kısacası HTŞ’nin bir anlık Şam’ı ve Şam yönetimini ele geçirmesi tüm dünyanın dikkatini Suriye’nin üzerine çekmiştir. Oysaki Suriye’de birçok oyun kurucu vardı ve bütün oyun kurucular sus pus oldu, Suriye’de askeri üssü olan Rusya’nın pasif olması yani sıcak denizlere Suriye üzerinden inerken bir anda oyunda devre dışı kalması dikkatleri üzerine çekti. Fakat başta dediğimiz gibi satranç oyunu tamda bunun için birebir benzetmedir. Ukrayna meselesi Rusya için bir piyon olarak mı sunulmuştu? Rusya Ukrayna’da zayıflatılarak böylelikle Suriye üzerinden Akdeniz’e inme hayallerine son verme ve Rusya’yı birden fazla cephe ile zayıflatılmış oldu. Böylelikle güç yönünde imajı zayıflatılmış bir Rusya ile ileride yapılacak soğuk savaş ya da ekonomi savaşlarında Amerika-Çin savaşında Rusya’yı devre dışı bırakmak mı birçok şey söylenebilir. Ya da bu söylediklerimiz tam aksine Rusya’ya ne vadedildi de Suriye’den çıkmaya ikna edildi. Diğer faktörde Rusya’nın Suriye’de çıkmasında Donald Trump’da etkili olmuş olabilir. Donald Trump iktidarı (20 Ocak’ta başkanlığı devralacak) ele aldığında Rus-Ukrayna savaşını bitirmeye çalışacaktır. Burada Trump Rusya’yı da zor durumda bırakmayacak şekilde Ukrayna’nın bir kısmını Rusya’nın güdümünde bırakıp aynı şekilde zora düşmüş Rusya’yı bu savaştan kurtarmış olacaktır. Tabi ki bunları söylerken iktisatta bir kural vardır, “Ceteris paripus” yani diğer tüm koşullar sabitken Suriye’de İran faktörüne baktığımızda hem Lübnan’da etkisi zayıflatılmış hem de Suriye’den çıkması elbette ki çok büyük bir prestij kaybına neden olmuştur. Ortadoğu’da İran’ın etkili olduğu hatta hilal şeklindeki Ortadoğu haritasında etkisini kaybetmiş görünüyor. İran’ın; Irak, Suriye ve Lübnan üzerindeki etkileri başta Suriye olmak üzere Lübnan üzerinde etkisi azaltılmıştır.
Satranç oyununda birden çok hamle olduğu gibi Suriye meselesinden de Rusya’nın ve İran’ın direnmemesinin birden çok nedeni sayılabilir. İran açısından bakarsak İran epey süredir İsrail tarafından zayıflatılmıştır özellikle Lübnan’da Hizbullah lideri Hasan Nasrallah öldürülmesi ve üst düzey Hizbullah liderlerinin telefonlarının patlatılmasıyla birlikte Ortadoğu da hem prestij hem de İran güç kaybına uğramıştır. Bu anlamda yaşananlardan en karlı ülke İsrail olmuştur hem Golan tepelerine tekrar almış hem de Ortadoğu da kendisine düşman kimse kalmamıştır. Aynı şekilde BOP (Büyük Ortadoğu Projesi) bir adım daha yaklaşmıştır.
Türkiye ise 13 yıldır süren Suriye iç savaşında Esad gitmesiyle birlikte yeniden prestij kazanmıştır. Eğer bu prestijini daha da artırmak istiyorsa Türkiye Suriye’nin iç dinamikleriyle uğraşma değil tam aksine Suriye’nin alt yapı sorunlarına giderme, inşaat sektörünü canlandırma Gaziantep ve Kilis ekonomisini Suriye’ye adapte etme, ekonomiyi canlandırma gibi meselelerle yoğunlaşırsa kazanan Türkiye olur. Daha doğrusu yeniden bir ülke inşa edilecek bu inşa sürecinde yer almaya çalışmak gerekir. Yoksa Ortadoğu bir bataklık siyasi olarak bir girdin mi çıkamazsın. Çıkamadığın gibi yardım isteyip kolunu tuttuğun kimselerde bataklığa sürüklersin.
Sonuç olarak şunu diyebiliriz: Ortadoğu’da büyük satranç oyunu oynanıyor, şu an itibariyle Kimin eli kimin cebinde belli değil. Birden çok ihtimal mevcuttur. Bu konu ile ilgili değerlendirme ve yorumlar tam isabet olmayabilir. Bu konuda Ortadoğu’da oyun oynayan devletlerin yapacakları plan ve sırlarına sahip olmadan, bu kadar çok aktörün olduğu Suriye hakkında değerlendirme yapmak zor. Her şeyin ortaya çıkması için zamana ihtiyaç vardır. Puslu havalarda trafiğe çıkmak ne kadar tehlike ise böyle puslu ortamlara da girmenin büyük bir maliyeti olacaktır.
ibrahimakkas_02@hotmail.com
